www.INTEGRACJA.info.pl

Wprowadzenie

Odczuwanie potrzeb motywuje do działania, ale nie każda potrzeba motywuje tak samo. Mając do wyboru zaspokojenie tzw. potrzeb niższego rzędu jak np. jedzenie oraz wyższego rzędu, np. drogie ubranie, zwykle w pierwszej kolejności zaspokajamy te podstawowe. Trzy główne modele hierarchii potrzeb to modele Maslowa, Webbera oraz ERG.

Teoria hierarchii potrzeb A. H. Maslowa

Abraham Harold Maslow (ur. 1 kwietnia 1908 w Nowym Jorku – zm. 8 czerwca 1970 w Menlo Park) był amerykańskim psychologiem, autorem najbardziej znanej z teorii hierarchii potrzeb. To jeden z najważniejszych przedstawicieli nurtu psychologii humanistycznej i psychologii transpersonalnej.

Zaproponował model hierarchii potrzeb złożony z pięciu poziomów. Kluczową teza jego modelu to zaspokajanie przez człowieka potrzeb po kolei, zaczynając od tych niższego rzędu. Racjonalny człowiek nie zaczyna od góry piramidy (piramida jest graficznym zobrazowaniem modelu, co pokazuje rysunek). Przekładając to na praktykę zarządzania: kierownictwo powinno motywować pracowników uwzględniając szczebel hierarchii potrzeb każdego pracownika.

Przez potrzeby fizjologiczne należy rozumieć wynagrodzenie, warunki pracy, podstawowy poziom bezpieczeństwa osobistego i rodziny. Potrzeby bezpieczeństwa związane są z programami emerytalnymi, pewnością zatrudnienia, opieką zdrowotną, możliwością zapewnienia rozwoju dzieci. Potrzeby przynależności są związane z uczestniczeniem w życiu społecznym organizacji, kontaktami ze współpracownikami, poczuciem bycia członkiem zespołu. Potrzebę szacunku można realizować poprzez awanse, powierzanie odpowiedzialnych zadań, samodzielność, informowanie, uznanie. Potrzeba samorealizacji, znajdująca się na szczycie hierarchii, jest związana z pełnym zaangażowaniem pracownika w pracę.

Krytycy modelu zauważają, że podejście Maslowa jest uproszczone, gdyż w praktyce wiele osób w inny sposób realizuje swoje potrzeby, nieco odmiennie także może wyglądać ich hierarchia potrzeb, szczególnie na wyższych szczeblach. Niemniej model Maslowa stanowi do dziś ważny element w wyjaśnianiu mechanizmów motywacji, a jego „piramida potrzeb” weszła do klasyki nauki o motywacji.

Model R. A. Webbera

R. A. Webber zwrócił uwagę na istnienie potrzeb skierowanych na innych oraz skierowanych do wewnątrz. Czynniki takie jak prestiż, uznanie, akceptacja czy przynależność powodują, że człowiek zwraca się do otoczenia i dba o swój wizerunek. Potrzeby autonomii, uznania dla samego siebie oraz osiągnięć powodują, że człowiek kieruje się do wewnątrz. Każdy posiada swój zestaw nastawień. Zestaw ten nie jest stały. W młodości zwykle dominują czynniki zewnętrzne, dojrzewamy w określonych grupach społecznych, które wywierają na nas wpływ. W późniejszym okresie coraz ważniejsze stają się czynniki kierujące jednostkę do wewnątrz.

Motywując pracownika trzeba wziąć pod uwagę, na jakim stopniu rozwoju się on znajduje. W zależności od poziomu dojrzałości może on oczekiwać zależności (pracownik wykonuje polecenia przełożonych), przeciwzależności (działa przeciwnie do poleceń), niezależności (posiada autonomię decyzyjną), współzależności (współuczestniczenie w organizacji).

Model ERG

Model ERG opracował Clayton Alderfer. Wskazał on na istnienie trzech grup potrzeb:

• E (existance) - potrzeby egzystencji, które odnoszą się do materialnych warunków życia jednostki; zbliżone do potrzeb fizjologicznych i bezpieczeństwa w modelu Maslowa,
• R (relations) - potrzeby kontaktu i integracji z innymi odpowiadają u Maslowa potrzebom przynależności i szacunku,
• G (growth) - potrzeby rozwoju, wzbogacania osobowości człowieka; obejmują one potrzeby znaczenia i samorealizacji w ujęciu Maslowa.

Zgodnie z teorią ERG postępującemu procesowi zaspokajania potrzeb wyższych kategorii towarzyszy proces frustracji związany z niezaspokajaniem innych potrzeb. W konsekwencji utrzymującej się frustracji jednostka powróci do potrzeb niższego poziomu i zacznie na nowo szukać sposobów ich realizacji. Dzięki pełniejszemu zaspokojeniu potrzeb niższego rzędu zanika frustracja.

Teoria ERG dopuszcza możliwość równoczesnego motywowania przez więcej niż jedną kategorię czynników czyli że jednostka może być jednocześnie motywowana pragnieniem egzystencji, kontaktów z ludźmi oraz rozwoju. Chociaż teoria Alderfera podobnie jak teoria Maslowa bazuje na potrzebach oraz ich hierarchii, obie koncepcje różnią się w dwóch ważnych aspektach. Według Maslowa jednostka przechodziła na kolejny poziom w hierarchii potrzeb w miarę zaspokajania kolejnych potrzeb, według Alderfera jednostka może być motywowana kilkoma kategoriami potrzeb jednocześnie. Kolejna różnica przejawia się w tym, że Maslow utrzymywał że jednostka pozostaje na jednym poziomie hierarchii tak długa, aż dana kategoria potrzeb nie zostanie zaspokojona, teoria ERG sugeruje natomiast element frustracji i regresji.

Teoria ERG pomaga w rozpoznaniu potrzeb pracowników, zrozumieniu ich zachowań, w związku z czym pomaga kierownikom reagować na potrzeby pracownika bardziej elastycznie niż w przypadku teorii Maslowa.

Bibliografia

• Griffin R., Podstawy zarządzania organizacjami, PWN, Warszawa 1998
• Karaś R., Teorie motywacji w zarządzaniu, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2003
• Kozioł L., Motywacja w pracy, PWN, Warszawa 2002
• Pocztowski A., Zarządzanie zasobami ludzkimi, Antykwa, Kraków-Kluczbork 1998
• Zarządzanie. Teoria i praktyka, pod red. A.K. Koźmińskiego, W. Piotrowskiego, PWN, Warszawa 1995

Na podstawie materiałów z Encyklopedii Zarządzania Projekt Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie Autorzy hasła i bibliografii: Ewa Bryndza (ERG) i Sławomir Wawak (Hierarchia potrzeb)